Иран Атом Қуаты Халықаралық Агенттігіне (МАГАТЭ) ядролық бағдарлама бойынша келіссөздерді қайта бастауға дайын екенін хабарлады

Рейтер агенттігінің хабарлауынша, МАГАТЭ Израиль мен АҚШ-тың Иранның ядролық бағдарламасын жоюға және республиканы ядролық қару жасау мүмкіндігінен айыруға бағытталған әуе шабуылдарынан кейін тексеруді қайта бастауға рұқсат алу қажеттігін білдірді.
Тегеран мен Еуроодақтың 3 елдері Иранның ядролық бағдарламасы төңірегіндегі дағдарысты реттеу бойынша келіссөздерді жалғастыруға келісті. Бұл туралы Сыртқы істер министрінің орынбасары Казем Гарибабади мәлімдеді. Дипломат келіссөздерді жан-жақты деп атап, ядролық бағдарлама мен Иранға салынған санкцияларды жою мәселесіне назар аударылғанын баса айтты. МАГАТЭ Тегеран агенттіктің техникалық тобын өз елінде қайтадан қабылдауға дайын екенін ашық айтты деп хабарлады.  Бұл Тегеранның Ядролық қаруды таратпау туралы шарттан шығуына әкелуі мүмкін. Бұған қоса, қазіргі келіссөздер Иран мен Израиль арасында жаңа қақтығыстың туындау мүмкіндігін жоққа шығармайды, деп ескертеді сарапшылар.

25 шілдеде Стамбулдағы Иран елшілігінде Тегеран мен «еуропалық үштік» (E3: Франция, Германия, Ұлыбритания) арасындағы келіссөздердің бірінші кезеңі өтті. Сыртқы істер министрлерінің орынбасарлары деңгейіндегі кездесу Еуропаның егер республика ядролық келісімді қайта бастау бойынша жұмысты қалпына келтіруге келіспесе, күздің басына қарай халықаралық санкцияларды қалпына келтіру механизмін пайдаланамыз деген қауіп аясында өтті.

«Біз [Иран Сыртқы істер министрінің орынбасары Маджид] Тахт-Раванчи Еуропаның үш елінің және ЕО-ның саясаткерлерімен байсалды, ашық және егжей-тегжейлі әңгімелестік. Біз санкцияларды жою мәселесі мен ядролық мәселеге қатысты соңғы оқиғаларды талқыладық», — деді Иран Сыртқы істер министрінің орынбасары Казем Ғарибабади.
Оның айтуынша, тараптар Бірлескен кешенді іс-қимыл жоспары төңірегінде дағдарысты реттеу бойынша келіссөздерді жалғастыруға келісті.

2015 жылғы келісім бойынша міндеттемелерді бұзған жағдайда БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранға қарсы санкцияларын қалпына келтіруді көздейтін және еуропалық шенеуніктердің өткен аптада айта бастаған атышулы snapback процедурасы кездесудің лейтмотивіне айналды.
Ресей ғылым академиясының Шығыстану институтының аға ғылыми қызметкері Владимир Сажин Еуропаның Иранмен сөйлесудегі басты назары тек оның ядролық бағдарламасына бағытталғанын атап өтті.

— Еуропалықтардың Иранға тигізетін ең үлкен соққысы – автоматты түрде жедел санкциялар енгізу. Бұл, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі бекіткен формула. Ирандықтар автоматты санкциялар мәселесін шешу үшін еуропалықтармен кездесуге келісті,- деді ол.

Айта кетейік, Иран Ресей және Қытай өкілдерімен кеңесіп, Ыстамбұлдағы кездесуге тыңғылықты дайындалған. Мәскеу мен Бейжің Тегеранның бейбіт мақсаттағы ядролық бағдарламасына құқығын қорғауды жалғастыруда және оған қарсы халықаралық санкцияларды қалпына келтіруге қарсы.
Америка Құрама Штаттары Иран мен Е3 елдері арасындағы келіссөздердің түрік раунды туралы әзірге түсініктеме берген жоқ. Сонымен бірге, америкалық ақпарат алаңында Тегеранның «әлсіз позицияда» және ерте ме, кеш пе Батыстың шарттарын қабылдауға мәжбүр болады деген сенім басым.
Соңғы жылдары Иран басшылығы реформаторлар мен консерваторлар лагерлерінің мүдделері арасында теңгерім сақтап, «халықаралық детент» пен «шешуші сыртқы саясатты» жақтап келеді.

Ал соңғы кездері қатал жақтар басым болды. Олардың позициясы әсіресе 2025 жылдың маусымында кейбір еуропалық елдер Тель-Авивті жақтаған америкалық-израильдік Иранның ядролық инфрақұрылымына бірқатар соққылардан кейін нығая түсті. Оның үстіне, елі E3 форматының негізін қалаушылардың бірі саналатын Германия канцлері Фридрих Мерц Израильдің «лас жұмыс істеп жатқанын» ашық айтты — бұл Тегеранда сынның дауылын тудырды.
Иран «ядролық периметрге» қарсы бірлескен агрессияға салыстырмалы түрде ұстамдылықпен жауап берді, МАГАТЭ-мен ынтымақтастықты тоқтатты және агенттік инспекторларының елдегі нысандарға кіруіне тосқауыл қойды. Сонымен қатар, бірінші ядролық келісімнің еуропалық кепілгерлерімен өзара әрекеттесу үшін дипломатиялық терезе толығымен жабылған жоқ — кейбір ирандықтар байланыстарды үзуді талап етті. Ыстамбұлдағы кездесуде Тегеран сұхбаттастарына оған қысым азайған жағдайда ғана техникалық консультацияларды қайта бастауға дайын екенін  түсіндірді.

Сонымен қатар, ядролық қаруды таратпау жөніндегі міндеттемелерді орындаудан бас тарту Таяу Шығыста домино әсерін тудыруы мүмкін. Иранның үлгісін оның аймақтық бәсекелестері Сауд Арабиясы мен БАӘ де ұстануы мүмкін, бұл жаһандық қауымдастыққа қауіпсіздікке қатысты күрделі мәселелер туғызады.
Тегеран да, Брюссель де мұны түсінеді, бірақ олар жағдайдың шиеленісіп кетпеуіне үміттенеді. Кездесуден кейін жарияланған техникалық консультацияларды жалғастыру және Иранның МАГАТЭ инспекторларын «белгілі бір шарттармен» елге қайтару жоспарымен бірге дипломатиялық серпіліс болды.

Дегенмен, E3 және Иранның Стамбулда қол жеткізген келісімдердің тұрақты болуы екіталай, дейді шығыстанушы әрі Таяу Шығысты зерттеу орталығының сарапшысы Фархад Ибрагимов.

— Негізі біз кездесуді жалғастыруға ғана келістік. Бірақ біз қалағанымызша кездесе аламыз. Шындығында біз ешқандай нәтиже көріп тұрған жоқпыз. Естеріңізге сала кетейін, мамыр айында Иран мен «еуропалық үштік» арасында Стамбулда да келіссөздер өткен болатын. Бір ай өтпей-ақ әуелі Израиль, сосын америкалықтардың Иранға соққы бергені есімізде. Және бұл қайталанбайтынына кепілдік жоқ, деді ол.