XXI ғасырда Қазақстанның Таяу Шығыс елдерімен қарым-қатынас орнатуы – еліміздің көпвекторлы сыртқы саясатының маңызды бағытына айналды. Осы тұрғыдан алғанда, Катар мемлекеті – аймақтағы экономикалық әлеуеті зор, геосаяси тұрғыдан белсенді және Қазақстан үшін сенімді серіктес болып отыр. Екі ел арасындағы қарым-қатынастар энергетика, инвестиция, мәдениет және гуманитарлық ынтымақтастық бағыттарында қарқынды дамып келеді.
Қазақстан мен Катар арасындағы ресми дипломатиялық қарым-қатынастар 1993 жылы 1 шілдеде орнады. Содан бері екі мемлекет те елшіліктер ашып, жоғары деңгейдегі өзара сапарлар арқылы саяси диалогты дамытып келеді.
Қазақстанның Катардағы елшілігі 2007 жылы ашылса, Катардың Қазақстандағы елшілігі 2016 жылдан бері жұмыс істейді. Қос мемлекет арасында 20-дан астам екіжақты келісім мен меморандумға қол қойылған.
Қазақстан-Катар қарым-қатынастары жоғары деңгейдегі белсенді байланыстармен ерекшеленеді.
2022 жылғы 21-22 маусымда Мемлекет басшысы Қатар Әмірінің шақыруымен II Катар экономикалық форумының жұмысына қатысты. Сапар барысында Қазақстан Президенті Қатар Әмірі шейх Т.Әл Танимен келіссөздер жүргізді.
2022 жылғы 12-13 қазанда Қатар Әмірі шейх Т. Әл Танидің Қазақстанға мемлекеттік сапары өтті. Сапар нәтижесінде үкіметтік және ведомствоаралық деңгейде 12 екіжақты құжатқа қол қойылды. Мемлекет басшысы Катар Әміріне Қазақстан Республикасының жоғары мемлекеттік наградасы – «Алтын Қыран» орденін табыс етті.
2022 жылғы 19 желтоқсанда Қазақстан Республикасының Президенті мен Қатар Әмірі телефон арқылы сөйлесті. Әңгіме барысында Қазақстан Республикасының Президенті Катар Әмірін жаһандық ауқымдағы оқиғаға айналған футболдан әлем чемпионатының тамаша ұйымдастырылуымен құттықтады. Әңгімелесушілер екіжақты, ең алдымен, сауда-экономикалық және инвестициялық салалардағы ынтымақтастықты нығайту перспективаларын жоғары бағалады.
2023 жылғы 7-8 маусымда Қатар Әмірі шейх Т.Әл Тани Астана халықаралық форумына қатысу аясында Қазақстанға жұмыс сапарымен келді. Сапар барысында екі елдің мемлекет басшылары сауда-экономикалық, инвестициялық және мәдени-гуманитарлық ынтымақтастықты кеңейту бойынша бірқатар мәселелерді талқылады.
2023 жылғы 5 қазанда Мемлекет басшысы Қ.Қ.Тоқаев Қатар Әмірі шейх Тамим бен Хамад Әл Танимен телефон арқылы сөйлесті. Әңгімелесу барысында сауда-экономикалық саладағы екіжақты ынтымақтастықты одан әрі нығайту перспективалары талқыланды.
2024 жылғы 13-14 ақпанда ҚР Президенті Қ.К.Тоқаев Қатарға мемлекеттік сапар жасады. Сапар аясында Қатар Әмірі шейх Тәмим бен Хамад Әл Тәнимен екіжақты келіссөз жүргізілді.
2024 жылғы 6-7 желтоқсанда Мемлекет басшысы Қ.Қ. Тоқаев Доха форумы конференциясына қатысу аясында Катарға жұмыс сапарымен барды.
Екі ел БҰҰ, ИЫҰ (Ислам Ынтымақтастығы Ұйымы), Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңес (АӨСШК) сияқты халықаралық алаңдарда бір-бірінің бастамаларын қолдап келеді.
Катар – Ислам қаржысы, қайырымдылық, білім және мәдениет салаларында белсенді қолдаушы ел. Қазақстанның Әлемдік және дәстүрлі дін көшбасшылары съезіне Катар делегациялары тұрақты қатысып келеді.
Қазақстан мен Катар арасындағы саяси қарым-қатынастарға келесі ерекшеліктер тән:
- Прагматикалық және прагматизмге негізделген ынтымақтастық;
- Инвестициялық дипломатияға басымдық берілуі;
- Қазақстанның бейбіт бастамаларына Катардың моральдық және қаржылық қолдауы (мысалы, Ауғанстан мен Сирия мәселелеріне қатысты).
Қазақстан үшін Катармен дипломатиялық қатынастардың тиімді жақтары:
-Таяу Шығыстағы сенімді серіктес: Катар арқылы Парсы шығанағы елдерімен және араб әлемімен байланыс орнатуға болады;
-Инвестициялық әлеует: Катар — әлемдегі ең ірі инвестициялық қорлардың бірі QIA (Qatar Investment Authority) арқылы Қазақстанның инфрақұрылымдық жобаларына қаржы сала алады;
-Энергетика саласындағы тәжірибе: Табиғи газ өндіру мен экспорттау бойынша әлемдік көшбасшы елдің тәжірибесі Қазақстан үшін маңызды;
-Ислам әлеміндегі беделді қолдау: Катар Ислам ынтымақтастығы аясында Қазақстанның бастамаларын қолдайды;
-Халықаралық форумдардағы серіктестік: Катар Қазақстанның көпвекторлы сыртқы саясатын қолдайтын елдердің бірі.
Қазақстан мен Катар арасындағы қарым-қатынас белсенді дипломатиялық күш-жігердің арқасында жаңғыруды бастан кешіруде. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2022 жылы Дохаға сапары ынтымақтастықтың жаңа кезеңіне жол ашты. Катар Әмірі шейх Тамим бен Хамад Әл Танимен келіссөздер нақты нәтижелерге әкелді: тараптар энергетика және логистика саласындағы жобаларды қамтитын 18 миллиард долларлық келісімдерге қол қойды. Катар басшысының 2023 жылғы Астанаға жауап сапары диалогтың жалғасы болды – Астанада өткен бизнес-форумда екі елдің делегациялары жүздеген миллион долларды құрайтын келісімдерге қол қойды.
2024 жылғы ынтымақтастықтың шарықтау шегі Президентіміздің Доха форумында сөйлеген сөзі, сондай-ақ Қазақстанның Катарға шикізаттық емес экспортының 250 миллион долларға дейін өсуі болды. Мысалы, Катардың жетекші супермаркеттерінен бағасы басқа елдердің етінен қымбат тұратын қазақ қозы етін көруге болады.
Дегенмен, өзара сауда көлемін 500 миллион долларға жеткізу басты мақсат болып қала береді.
Экономикалық және инвестициялық байланыстарды нығайту үшін екі елдің бизнесмендері 2023 жылы Сауда-өнеркәсіп палатасын құрды. Палата екі елдің кәсіпкерлері үшін көпір қызметін атқарып, экономиканың түрлі салаларында екіжақты ынтымақтастықты дамытуға ықпал етеді. Палата құрылған сәттен бастап бірқатар маңызды іс-шараларды ұйымдастырды, соның ішінде 2024 жылдың желтоқсанында Дохада өткен Қазақстан-Катар инвестициялық форумы энергетика, құрылыс және ақпараттық технологиялар саласындағы ынтымақтастық перспективалары талқыланды. Катар негізінен газ державасы ретінде танымал болғанымен, ол сонымен қатар ірі мұнай өндіруші болып табылады. Күнделікті өндіру 1,6 миллион баррельден асады, бұл Қазақстаннан сәл ғана аз. Елде 15-тен астам мұнай-химия зауыттары бар, бұл оны энергетикалық ресурстарды өңдеу мен экспорттаудың маңызды орталығына айналдырады.
Катар қазақстандық мамандар мен бизнесмендер үшін жаңа мүмкіндіктер ашады: елдің мұнай-газ өнеркәсібі бәсекеге қабілетті шарттар мен өндіріс пен өңдеу саласындағы озық технологияларға қолжетімділікті ұсына отырып, шетелдік жұмысшыларды белсенді тартуда. CHI, Нефтестройсервис сияқты қазақстандық сервистік компаниялар және басқа да компаниялар Катарда қызмет көрсету экспортын белсенді түрде дамытып жатыр.
Екінші жағынан, катарлық бизнесмендер Қазақстанға белсенді түрде инвестиция салуда. Атырау облысындағы Қашағанда қуаттылығы жылына 2,5 миллиард текше метр газ өңдеу зауыты жоспарланған. Катардың Power International мен QazaqGaz бірлескен кәсіпорны бірнеше мың жұмыс орнын ашып қана қоймай, Қазақстанның газ импортына тәуелділігін азайтады. Тағы бір айта кететін мегажоба – құны 2,5 триллион теңгені (5,3 миллиард доллар) құрайтын «Бейнеу-Бозой-Шымкент» газ құбырының екінші желісі. Оны 2029 жылға дейін аяқтау Қазақстанның оңтүстік өңірлерін газбен қамтамасыз етіп, Қытайға экспорттық ағынды сақтауға мүмкіндік береді.
Перспективалы векторлардың бірі – азық-түлік қауіпсіздігі. Құрғақ климат және шектеулі ауылшаруашылық жерлері жағдайында Катар импортқа тәуелділікті азайтып, тұрақты азық-түлікпен қамтамасыз етуге ұмтылады. Қазақстан қазірдің өзінде Катарға қозы етін экспорттай бастады, бұл маңызды қадам болды. Еттен басқа, экспортқа шығарылатын перспективалы өнімдер Катар нарығында өз орнын таба алатын сиыр еті, дәнді дақылдар мен органикалық өнімдер болып табылады.
Тағы бір стратегиялық бағыт – IT секторы. Катар инновациялар мен цифрлық экономикаға бәс тігуде, озық технологияларға белсенді инвестиция салуда. 2024 жылы стартаптар мен жоғары технологиялық жобаларды қолдау үшін 1 миллиард долларлық қаражат қоры құрылды, бұл қазақстандық компаниялар үшін үлкен мүмкіндіктер ашады. Жергілікті IT жобалары мен WebSummit сияқты форумдар жасанды интеллект, киберқауіпсіздік, финтек және бұлттық технологияларды дамытуға катарлық инвестицияларды тарта алады және Катарды аймақтағы басқа нарықтарға шығу үшін трамплин ретінде пайдалана алады. Катардағы жетекші цифрлық технология платформаларының бірі Snoonu ерекше назар аударуға лайық. Компания төлем шешімдерін және электрондық коммерцияны әзірлеуге маманданған, бизнес пен қаржы институттары үшін технологиялық шешімдерді ұсынады. Оның тәжірибесі мен озық технологиялары Қазақстанның цифрлық экожүйесін дамытуға және банк секторында финтех шешімдерін енгізуді жеделдетуге үлес қоса отырып, Қазақстандағы бірлескен бастамаларға негіз бола алады. Астана хабында Snoonu компаниясының 40-тан астам қызметкері жұмыс істейді.
Қазақстан мен Катар арасындағы экономикалық байланыстар 2000-жылдардан бастап дамып келеді. Екі ел де энергетика, құрылыс, қаржы, ауыл шаруашылығы және көлік-логистика салаларындағы ынтымақтастықты өзара маңызды бағыт ретінде қарастырады.
Негізі ерекшеліктері:
- Қазақстан — шикізат ресурстарына бай, транзиттік мүмкіндігі жоғары ел;
- Катар — қаржысы мол, инвестициялық ресурсы ауқымды мемлекет.
Катар — Қазақстандағы ең ірі араб инвесторларының бірі. 2007 жылдан бастап Катар тарапынан Қазақстанға $120 млн-нан астам тікелей инвестиция құйылды.
Негізгі жобалар:
— 2021 жылы Катар инвестициялық қоры (QIA) Астана халықаралық қаржы орталығы (AIFC) арқылы $50 млн инвестиция салды;
-2022 жылы Астана қаласында Катар қаржыландыруымен салынып жатқан Qatari Business Center құрылысы басталды;
-Катарлық Nebras Power компаниясы Қазақстандағы жаңартылатын энергия көздеріне қызығушылық танытып отыр.
2024 жылы келіссөздердің қорытындысы бойынша Қазақстан Республикасы мен Катар Мемлекеті үкіметтері арасында басым секторлардағы жобаларды дамыту үшін ұзақ мерзімді стратегиялық серіктестік орнату туралы келісімге қол қойылды. Ең ірі инвестициялық жобалардың ішінде:
— жалпы сомасы шамамен $5,7 млрд болатын газ өңдеу зауыттарын салу жобалары. Жобаларды іске асыру ішкі нарықты толтыруға және тауарлық газ экспортының көлемін ұлғайтуға;
— Қазақстан өңірлерін газбен жабдықтауды дамытуға, жүйелік маңызы бар кәсіпорындар мен солтүстік өңірлердің тұрғындарын табиғи газбен қамтамасыз етуге, сондай-ақ елдің экспорттық мүмкіндіктерін кеңейтуге бағытталған жалпы сомасы шамамен 7,7 млрд долларға Ақтөбе-Қостанай магистральдық газ құбыры мен Бейнеу-Бозой-Шымкент екінші желісін салу жобалары;
— Қазақстанның ұзақ мерзімді энергетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған жалпы сомасы шамамен $2,7 млрд құрайтын қуаттылығы 1100 МВт құрама циклді станса және қуаты 350 МВт су электр станциясы негізіндегі электр станциясын салу жобалары;
— бидай, бұршақ және сүтті терең өңдеу зауыттарын салу жобалары.
Катар — азық-түлік импортына тәуелді ел. Осы орайда Қазақстан үшін агроөнеркәсіп саласында үлкен экспорттық әлеует бар. 2024 жылдың қаңтар-қыркүйек айларында Қазақстан мен Катар арасындағы тауар айналымы 6,2 миллион АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіш екіжақты сауда байланыстарының өсуін, оның ішінде Қазақстаннан Катарға қой еті экспортының айтарлықтай өскенін көрсетеді, ол 75%-ға өсті. 2023 жылы тауар айналымы 9,9 миллион АҚШ долларын құрады, Қазақстан Катарға негізінен ет өнімдері мен азық-түлік жеткізеді.
Катардың логистикалық хаб ретіндегі Доха порты арқылы Қазақстан Парсы шығанағы, Үндістан, Африка елдеріне өз өнімдерін өткізе алады. Мысалы, Қазақстан–Иран–Катар теңіз бағыты арқылы алғашқы жүк рейсі 2022 жылы іске қосылды және қос тарап Транскаспий халықаралық көлік бағытын (TITR) бірлесе дамытуға мүдделі.
Қазақстан мен Катар арасындағы экономикалық байланыс қазіргі таңда әлеуеті жоғары, бірақ толық жүзеге аспаған бағыттардың бірі. Инвестициялық жобалар мен сауда айналымының қарқынды дамуы қос елдің бірін-бірі стратегиялық серіктес ретінде қарастыратынын дәлелдейді.
Мәдени-гуманитарлық ынтымақтастық Қазақстан мен Катар арасындағы өзара құрмет пен сенімге негізделген достықтың берік тірегі болып табылады. Бұл саладағы әріптестік тек елдердің имиджін ғана емес, сонымен қатар халықтар арасындағы байланыстарды нығайтуға септігін тигізеді.
Қазақстан Республикасы мен Катар Мемлекеті арасындағы қарым-қатынастар – XXI ғасырдағы жаңа геосаяси шындық пен көпвекторлы сыртқы саясаттың айқын көрінісі. 1993 жылдан бастап басталған дипломатиялық байланыс бүгінде саяси сенімге, инвестициялық серіктестікке және мәдени-гуманитарлық үндестікке негізделген тығыз ынтымақтастыққа айналды.
