Қазақстан мен Түрікменстанның 21 ғасыр қауіптеріне қарсы ынтымақтастығы

Қазақстан мен Түркіменстан арасындағы Қылмысқа қарсы күрес саласындағы ынтымақтастық туралы келісім тек ресми құжат қана емес, сонымен қатар аймақтық қауіпсіздіктің маңызды элементі болып табылады. Оған 2024 жылғы 10 қазанда Ашхабадта Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың сапары кезінде қол қойылып, келісімнің саяси маңыздылығын атап өтті.

Құжат екі елдің ұйымдасқан қылмыспен, терроризммен, экстремизммен, есірткі тасымалымен және адам саудасымен күресу сияқты аса осал салаларда бірлесіп жұмыс істеуге бейілділігін растайды. Сондай-ақ заңсыз көші-қонмен күресу және құқық қорғау органдарының тұрақты байланысын талап ететін күрделі қылмыстарды ашуда сараптама алмасу сияқты салалар да қамтылған.

Бұл іс жүзінде Қазақстан мен Түрікменстанның Ішкі істер министрліктері жедел және криминалистикалық ақпаратпен тікелей алмасып, бір-бірін мамандармен қамтамасыз етіп, бірлескен семинарлар мен оқу сабақтарын өткізетінін білдіреді. Қазақстан қазірдің өзінде Қытай, Түркия және Өзбекстан сияқты 20 мемлекетпен осындай келісімдер жасаған. Бұл Түрікменстанның Ауғанстаннан есірткі тасымалдау жолдарының қиылысындағы географиялық орналасуын ескере отырып, жаңа буынға айналуымен халықаралық ынтымақтастықтың кең желісін құрады. БҰҰ мәліметі бойынша, ауған героинінің 85%-ы Түрікменстан арқылы Орталық Азияға келіп, Ресей мен Еуропаға таралады. Бұл жағдайда Қазақстан мен Түрікменстанның қауіпсіздік органдары арасындағы үйлестіру теориялық емес, практикалық мәнге ие болады.

Тарихи тұрғыдан алғанда, Қазақстан өзінің аймақтық көршілерімен ынтымақтастықтың құқықтық базасын белсенді түрде дамытып келеді. 1990 жылдардан бері әрқайсысы сол кездегі нақты қауіптерді көрсететін жиырмадан астам осындай құжаттар жасалды. 2000 жылдары есірткінің заңсыз айналымына және трансұлттық қылмыстық топтарға баса назар аударылды; 2010 жылдары экстремизм мен терроризмге, әсіресе Ауғанстан мен Сириядағы оқиғалардан кейін.

Бүгінгі таңда цифрландыру және ашық шекаралар жағдайында жаңа тәуекелдер пайда болуда: киберқылмыс, IT алаяқтық және заңсыз қаржылық схемалар. Түрікменстанмен жасалған келісімде осы фактор ескеріліп, нормативтік құқықтық актілермен алмасу және жаңа бағыттар бойынша сараптамалар ресімделеді.

Мұндай келісімдердің нақты тиімділігі олардың мазмұны мен нақты шараларына байланысты болмақ. Мәселен, 2023 жылы Қазақстан Өзбекстанмен бірлесіп, есірткі тасымалы арналарына тосқауыл қою бойынша 40-тан астам бірлескен операция жүргізіп, нәтижесінде 3 тоннадан астам героин мен апиын тәркіленді. Қытаймен ақпаратпен ғана емес, сонымен қатар құрал-жабдықтармен де алмасатын тұрақты жұмыс топтарының механизмі бар: Қазақстан қытайлық әріптестерінен бақылау-өткізу пункттерін сканерлеудің заманауи жүйелерін алды.

Қазақстан Ішкі істер министрлігінің статистикасы бойынша, елге жыл сайын 10 тоннаға дейін есірткі келеді, оның басым бөлігі Ауғанстаннан шыққан. Барлық ұсталған транзиттік жүктердің 30%-дан астамы Түрікменстан арқылы өтетін бағыттар арқылы жүзеге асады. Сондықтан шекараны бірлесіп бақылау және барлау мәліметтерін бөлісу алдағы жылдары Қазақстанға есірткі тасымалының көлемін 15-20%-ға төмендетуі мүмкін. Экономикалық әсері де айқын: Дүниежүзілік банктің деректері бойынша, тек нашақорлық пен соған байланысты қылмыстардың әлеуметтік шығындары жыл сайын Қазақстанның ЖІӨ-нің 1,5-2% құрайды. Бұл шығындарды тіпті үштен біріне қысқарту миллиардтаған теңгені басқа мақсаттарға жұмсауға мүмкіндік береді.

Тағы бір маңызды аспект — терроризм мен экстремизмге қарсы күрес болып қала береді. Түрікменстан Ауғанстанмен ұзақ шекаралас (шамамен 744 шақырым) шөлді ландшафтқа байланысты дәстүрлі түрде бақылау қиын. Қазақстан үшін бұл шекараның қауіп көзіне айналмауын қамтамасыз ету маңызды.

Бірлескен шараларға лаңкестік ұйымдарға қатысы бар деген күдікке ілінген тұлғалардың тізімдерін алмасу, бірлескен оқу-жаттығулар өткізу, нормативтік-құқықтық базаны үйлестіру кіреді. Соңғы жылдары Орталық Азия мемлекеттері Таяу Шығыстағы қақтығыс аймақтарынан содырлардың оралуымен бетпе-бет келді. Тек 2022 жылдың өзінде Сирия мен Ирактан 500-ден астам Қазақстан азаматы оралды, олардың кейбірі оңалту мен бақылауды қажет етті. Түрікменстан жабық табиғатына байланысты деректерді аз жариялайды, бірақ аймақтағы тәуекелдер ұқсас.

Адам саудасымен күрес – бұл бөлек сала. Халықаралық көші-қон ұйымының мәліметі бойынша, Орталық Азия жыл сайын мыңдаған мигранттарды қанау жағдайлары тіркелетін аймақтардың бірі болып қала береді. Қазақстан мен Түрікменстан Ресейге, Түркияға және Таяу Шығысқа заңсыз ағындар үшін транзиттік елдер ретінде әрекет етеді. Келісім халықаралық стандарттарға сәйкес осындай қылмыстарды анықтау және зардап шеккендерге көмек көрсету бойынша озық тәжірибе алмасуды көздейді. Маңыздысы, құжатта мамандарды даярлау мүмкіндігі де қарастырылған: тергеушілер мен прокурорларды бірлескен оқыту бағдарламалары тергеу сапасын арттыруы тиіс.

Мұндай келісімдердің сыншылары олардың декларативті сипатына назар аударады: құжаттарға жиі қол қоюға болады, бірақ іс жүзінде жүзеге асыру маңызды. Дегенмен, Қазақстанның басқа елдермен ынтымақтастық тәжірибесі институционалдық негіз каталитикалық рөл атқаратынын көрсетеді. Мысалы, Өзбекстанмен осындай келісімге қол қойылғаннан кейін екі жыл ішінде бірлескен тергеулер саны үш есеге артты. Бұл Түрікменстанмен жасалған келісімдердің де практикалық нәтиже беретінін меңзейді. Дегенмен ашықтық деңгейі көршілес елдерге қарағанда төмен болған түрікмен заң жүйесінің ерекшеліктерін ескерген жөн. Бұл жерде өзара сенім мен саяси ерік шешуші болары сөзсіз.

Айта кетерлігі, құжат тек ақпарат алмасумен шектелмейді. Ол сондай-ақ екі елдің құқықтық жүйелерін сәйкестендіруге мүмкіндік беретін нормативтік құқықтық актілерді әзірлеуде ынтымақтастықты көздейді. Трансшекаралық қауіптердің өсуі жағдайында заңнаманы үйлестіру маңызды болып отыр. Ресеймен, ЕАЭО елдерімен және Қытаймен белсенді ынтымақтасатын Қазақстанның бұл тәжірибені Түрікменстанға тарату мүмкіндігі бар. Ашхабад үшін бұл да оның дәстүрлі бейтараптық саясатына сәйкес келе бермейтін аймақтық үдерістерге белсендірек араласуға жасалған қадам. Дегенмен, дәл қауіпсіздік саласында тіпті жабық мемлекеттер де тығыз ынтымақтасуға мәжбүр.

Ұзақ мерзімді перспективада мұндай келісімдер сот-сараптамалық ақпарат алмасудың ортақ аймақтық жүйесін құруға негіз бола алар еді. Қазіргі уақытта мұндай жүйе ТМД және ШЫҰ құрылымдары арқылы өзінің бастапқы кезеңінде ғана бар, бірақ олардың тиімділігі шектеулі. Қазақстан 20 елмен келісімге отырып, әртүрлі көздерден мәліметтерді жинақтауға мүмкіндік беретін өз желісін тиімді қалыптастыруда. Түрікменстан осы тізбектің тағы бір буынына айналып, аймақтың оңтүстік шекараларына бақылауды күшейтуге қабілетті. Қазақстан үшін бұл тек қауіпсіздік мәселесі ғана емес, сонымен қатар имидждік фактор: ел жауапты серіктес ретінде әрекет етуге дайын екенін көрсетуде.

Сондықтан Қазақстан мен Түрікменстан арасындағы келісімді ратификациялау ресми акт емес. Бұл есірткінің заңсыз айналымы мен терроризмге қарсы күрестен бастап заң шығару тәжірибесімен алмасуға дейін бірден бірнеше саланы қамтитын жалпы аймақтық қауіпсіздікті нығайтуға бағытталған қадам. Құжат практикалық нәтижелерге алғышарттар жасайды: есірткі ағынын азайту, экстремистік топтарға бақылауды күшейту және адам саудасының құрбандарын қорғау.

Тұрақсыз халықаралық жағдайда мұндай қадамдар ерекше құнды.

Көршілерімен келісімдер желісін дәйекті түрде құру арқылы Қазақстан өз айналасында қауіп-қатерлерді барынша азайтып, елдің өңірлік көшбасшы ретіндегі ұстанымын нығайта алатын құқықтық және қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастық белдеуін құруда.