Абылайхан Қалназаров: Қазымұқан дәуірінен кейін үзілген батыр архетипі Шәулдерде қалпына келтірілді
18-21 наурыз аралығында Түркістан облысы әкімдігінің қолдауымен бүкіл оңтүстік аймақты қамтыған «Балуан Тас сапары» экспедициясы сәтті аяқталды. Іс-шара Балуан Тас ұлттық спорт және мәдениет академиясының бастамасы болып табылатын, ұлттық батырлық мұраны жаңғыртуға бағытталған «ҚАЗАҚ КҮШІНІҢ КАРТАСЫ» атты ауқымды мәдени-ағартушылық жобаның бөлігі болды.
Осыған байланысты, PhD докторанты, Балуан Тас академиясының президенті және күш мәдениетін зерттеуші Абылайхан Қалназаров күш-қуаттың қасиетті географиясы, ұмытылған палуандық рәсімдер және тастардың рухани антропологиясы туралы сұхбат берді.
– Абылайхан Мамырайханұлы, «Түркістан аймағындағы Балуан Тас сапары» экспедициясы соңғы жылдардағы ең терең мәдени-этнографиялық жобалардың бірі деп аталды. Оның жалпы маңыздылығын қалай сипаттар едіңіз?
– Мен мұны тек экспедиция емес, мәдени кодты қайта құру деп айтар едім. Біз тасты физикалық зат ретінде қабылдауға үйренгенбіз. Бірақ дәстүрлі дала мәдениетінде тас – белгі, маркер, куәгер.
Бұл жағдайда «Балуан тас» – көтеруге болатын салмақ қана емес. Бұл адам символикалық билік кеңістігіне енетін бастама нысанының бір түрі.
Ал командамызбен жасаған нәрсе – бұл нысанның қасиетті субъективтілігін қалпына келтіру әрекеті.
Сіздің жария есебіңізде экспедицияның Сайрамнан Түркістанға дейінгі қасиетті нүктелерден өткені атап өтілген. Бұл жол қаншалықты символикалық?
Бұл өте символикалық. Бұл тек география ғана емес, рухани ось. Қараңызшы: жол Ибраһим ата кесенесінен басталып, Қожа Ахмет Ясауи кесенесінде аяқталады. Бұл «атадан балаға» апаратын жол. Ислам дәстүрінде бұл рақымның берілу желісі. Түркі дәстүрінде бұл билік пен білімнің сабақтастығы желісі.
Ал Балуан Тас құбылысы осы қасиетті дәлізде жазылған. Бұл өте дәл: билік рухани вертикалдан тыс жерде жоқ.
Биылғы Наурыз мейрамының негізгі оқиғаларының бірі — сіздің қатысуыңызбен Шәуілдерде тас көтеру рәсімін қайта жандандыру болды. Мұны қалай түсіндіресіз?
Бұл бүкіл экспедицияның негізгі мәселесі. Құрметті Арман Сүлеймен менің өтінішім бойынша шамамен 200 кг салмақтағы тасты көтергенде, бұл спорттық шара емес, дәстүрді жаңартудың рәсімдік әрекеті болды. Түсіну маңызды: дәстүрлі қоғамда мұндай әрекеттер заңды және символикалық күшке ие болды. Тасты көтеру билікті немесе мәртебені тануды, сонымен қатар ұжымдық жадқа қосуды білдірді.
Негізінде, Қажымұқан Мұңайтпасұлы дәуірінен кейін үзілген батыр архетипі Шәуілдерде қалпына келтірілді.
