Иран президенті Арменияға ресми сапармен келді

Оның сапары екі күнге созылады. Бұл оның Иран президенті ретінде Арменияға бірінші сапары. Пезешкянды елордадағы Звартноц әуежайында вице-премьер Мгер Григорян күтіп алды.

Сапар алдында Иран президенті Ереванға сапарының негізгі тақырыбы Солтүстік-Оңтүстік көлік дәлізін талқылау болатынын мәлімдеді. Сондай-ақ ол Шығыс-Батыс бағыты маңызды сауда алаңына айналуы мүмкін екенін атап өтті.

Иран басшысы Пезешкян Армениямен энергетика, көлік, инвестиция, денсаулық сақтау және туризм салаларындағы ынтымақтастықты дамыту мәселесі де қарастырылатынын атап өтті.
Сапар алдында Сыртқы істер министрі Аббас Арахчи екіжақты қарым-қатынастардың келешегі туралы мақала жариялады. Оның айтуынша, Ереван мен Теһранның күн тәртібінде екі халықты физикалық және интеллектуалды байланыстыратын бірлескен инфрақұрылымдық жобалар мен академиялық алмасулар бар. Сондай-ақ жоспарларға энергетикалық әріптестікті тереңдету және бірлескен мәдени бастамалар – «ұзақ мерзімді достық үшін қажет нәрсенің бәрі» кіреді.

Арагчи сондай-ақ Солтүстік-Оңтүстік жобасын жүзеге асыру ынтымақтастыққа күрт серпін бере алатынын атап өтті. «Бұл он үш мемлекет қатысатын маңызды халықаралық дәліз, ол Иранның оңтүстік порттарын Орталық Азиямен, Кавказбен, Ауғанстанмен және Шығыс Еуропамен байланыстырып, тасымалдау шығындарын 30 пайызға азайтып, транзит уақытын екі есе қысқартады», — деді ол.

Күн тәртібіндегі тағы бір маңызды мәселе «Трамп жолы» немесе Зәңгезүр дәлізі деп аталатын жолды талқылау болмақ. Бұл жоба Арменияның Сюник аймағы арқылы өтетін және Әзірбайжанның негізгі аумағын Нахчыван эксклавымен және Түркиямен байланыстыратын автомобиль және темір жол құруды көздейді.

Баку мен Анкара көптен бері тас жол экстерриториялық болуы керек, яғни оның бойымен жүретіндер кедендік баж салығын төлемейді немесе шекаралық тексеруден өтпеуі керек деп талап етіп келеді. Тегеранда бұл тәсіл үзілді-кесілді қабылданбады. Біріншіден, мұндай жолды құру Иранның Армениямен шекарасын жауып тастауы мүмкін, ол да Сюник аймағы арқылы өтеді — бұл жағдайда Ислам Республикасы ЕАЭО елдерінің нарығына және Қара теңіз порттарына кіру мүмкіндігінен айырылады.

Екіншіден, жобаны жүзеге асыру Закавказьедегі Әзірбайжан мен Түркия түркі тандемінің күрт нығаюына әкеледі. Сонымен қатар, Иранның өзінде 10 миллионнан астам этникалық әзірбайжандар тұрады және магистральдың бұл мәртебесі елдегі ішкі саяси жағдайға белгілі бір әсер етеді. Осы себептерге байланысты Иран басшылығы Арменияның егемендігі мен аумақтық тұтастығына қол сұғуға жол бермейтінін бірнеше рет баса айтты.

Айта кету керек, Ислам республикасының басшылығы өз ұстанымының маңыздылығын жан-жақты түрде атап көрсетті. Иран армиясы Әзірбайжан шекарасына жақын жерде бірнеше әскери жаттығу өткізді. Елдің рухани көсемі Әли Хаменеи тікелей Зәңгезур дәлізін Арменияға зиянын тигізетін зиянды жоба деп атады. Ақырында, Сүйік ауданының әкімшілік орталығы Қапан қаласында Иран консулдығы ашылды.

Биылғы жазда америкалық тарап аймақтағы көлік инфрақұрылымына үлкен қызығушылық танытып отырғаны белгілі болды. АҚШ-тың Түркиядағы елшісі Том Баррак Вашингтонның дәлізді 100 жылға жалға беруді қарастырып жатқанын айтты. «Олар [Армения мен Әзірбайжан] 32 шақырым жолға таласуда, бұл он жылдан бері жалғасып келеді. Сосын Америка келіп: «Жарайды, біз оны өзіміз аламыз», — деді ол.

Нәтижесінде 8 тамызда Вашингтонда Ильхам Әлиев, Никол Пашинян және Дональд Трамп үшжақты декларацияға қол қойды, онда Баку мен Ереван бітімгершілік келісімге келуге күш салатынын растады. Құжаттың бір тармағы өңірлік коммуникацияларды бұғаттаудан шығаруға арналған. Онда Арменияның АҚШ-пен халықаралық бейбітшілік пен өркендеу үшін Трамп бағыты (TRIPP) жобасын жүзеге асыру үшін ынтымақтасатыны айтылған.

Дональд Трамп баспасөз мәслихаты барысында TRIPP «Арменияның егемендігін толықтай құрметтейтін Әзірбайжанға Нахчывандағы өз аумағына толық кіруге мүмкіндік беретін арнайы транзиттік аймаққа» айналатынын түсіндірді. Оның айтуынша, Ереван мен Вашингтонның бұл мәселедегі әріптестігі «99 жылға созылуы мүмкін». Никол Пашинян жобаны жүзеге асыру Армения тарихындағы ең үлкен инвестиция болатынын баса айтты.

Иран келісімге екі түрлі реакция жасады. Жоғарғы лидердің кеңесшісі Әли Акбар Велаяти Армениямен шекарада тас жолдың салынуына қарсы екенін, себебі бұл Оңтүстік Кавказдың қауіпсіздігіне қатер төндіретінін және Иранның оқшаулануына ықпал ететінін айтты. Оның айтуынша, Тегеран өз қауіпсіздігін «барлық жолмен» қорғайды — жол «Трамптың жалдамалыларының зиратына» айналуы мүмкін.

Алайда басқа шенеуніктер сақтық танытты. Сыртқы істер министрі Аббас Арағчи Иранның талаптарының ескерілгенін, дәліз мәселесі күн тәртібінен алынғанын, тек транзиттік жолдың талқыланып жатқанын айтты. Президент Масуд Пезешкян да Тегеранның талаптары орындалғанын, елдің солтүстік шекарасы ашық қалады деп мәлімдеді. «Жалғыз алаңдайтын жайт, бұл жолды армяндық және америкалық компания салғысы келеді,- деді ол.

Бұған дейін Иран президентінің қатысуымен 19 тамызда Армения-Иран бизнес-форумы өтетіні  хабарланған болатын. Армениядан Пезешкян Белоруссияға барады.