Қазақстан мен Әзірбайжан арасындағы ауыл шаруашылығы байланыстары дамуда

Әзірбайжанға қазақстандық астықтың экспорты қарқынды өсуде, бұл елдер арасындағы агроөнеркәсіптік серіктестіктің тереңдей түскенін растайды.

2025 жылдың алғашқы бес айының қорытындысы бойынша Қазақстан Әзірбайжан нарығында ірі астық экспорттаушы позициясын иеленді. Қазақстанның Әзірбайжандағы Елшісі Алим Байел астық жеткізудің күрт өскенін хабарлады.

«Қазақстаннан Әзірбайжанға қаңтар-мамыр айларында астық экспорты 450 мың тоннаны, 95 млн долларды құрады, бұл 2024 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 86%-ға артық. Әзербайжан импортындағы қазақстандық бидайдың үлесі рекордтық көрсеткішке жетті.

ҚР Премьер-Министрінің орынбасары, Ұлттық экономика министрі Серік Жұманғариннің айтуынша, 2024 жылдың қыркүйегі мен 2025 жылдың тамызы аралығында Қазақстаннан өңірдің бірқатар елдеріне ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспорты айтарлықтай өсті. Ең елеулі өсім Өзбекстанға (өсім 34%), Тәжікстанға (+47%), Ауғанстанға (+52%) және Қырғызстанға (2,1 есеге) жеткізілді. Әсіресе, Иранға (16 есе), Әзірбайжанға – 121 есеге (728 мың тоннаға дейін) экспорттың өсуін атап өтуге болады.

Бұл ауыл шаруашылығы кооперациясының айтарлықтай кеңейгенін және Қазақстанның негізгі жеткізуші ретінде нығаюын көрсетеді.

Аграрлық реформаларды қолдау қоғамдық бірлестігінің жетекшісі Вахид Магеррамовтың айтуынша, Әзірбайжан тұрғысынан бұл ынтымақтастық стратегиялық сипатта.

– Еліміз азық-түлік қауіпсіздігіне ұмтылып жатқанда, климаттық шектеулер мен ауыл шаруашылығы жерлерінің бөлшектенуі отандық астық өндірісін шектейді. Қазақстаннан келетін импорт мал мен құс шаруашылығын тікелей қолдап, нан мен жем бағасын тұрақтандыруға ықпал етеді. Екінші жағынан, Әзірбайжан Қазақстанға жеміс-жидек, көкөніс, шарап өнімдерін және көбірек өңделген азық-түлік өнімдерін жеткізуде. Бұл біржақты тәуелділікті болдырмауға көмектесетін қосымша сауда балансын жасайды, дейді сарапшы.

Магеррамов айтқандай, келесі кезең – бірлескен кәсіпорындар құру және инвестиция салу.

– Бірнеше әзірбайжандық компаниялар Қазақстанның астық терминалдары мен логистикалық хабтарына қатысу мүмкіндігін қарастыруда, ал қазақстандық инвесторлар Әзірбайжанда жылыжай кешендері мен өңдеу зауыттарын салу мүмкіндігін қарастыруда. Бұл жерде «Орта дәліз» шешуші рөл атқарады: Баку портының инфрақұрылымы экспортталатын қазақстандық ауылшаруашылық өнімдерін Қара және Жерорта теңізі нарығына тезірек жеткізуге мүмкіндік береді, ал Әзірбайжан Орталық Азияның тұтынушылық базасына қол жеткізе алады, деп атап өтті сарапшы.

Екіжақты ауыл шаруашылығы тауар айналымының өсуі тек астық жеткізумен ғана емес, сонымен қатар өнім ассортиментін әртараптандырумен де қамтамасыз етіледі. Сондай-ақ Қазақстан Әзірбайжанға мал, жартылай фабрикаттар, балмұздақ, кондитерлік және ет өнімдерін жеткізеді. Қазақстан да күнбағыс майын өндіру мен экспорттауды ұлғайтып отыр, бұл аймақтағы негізгі май және тоң май жеткізуші ретіндегі позициясын нығайтады.

Өз кезегінде Әзірбайжан Қазақстанды негізінен жемістер мен көкөністермен, соның ішінде картоп, алма, алмұрт, өрік, шие, құлпынай, құрма, жаңғақпен қамтамасыз етеді.

2024 жылы Әзірбайжанның Қазақстанға экспортының көлемі 23,2 пайызға өсіп, 107,7 миллион долларды құрады. Бұл көлемнің едәуір бөлігін жаңа піскен жемістер мен көкөністер, соның ішінде картоп, алма, алмұрт, өрік, фундук, шие, құлпынай және құрма құрайды.

2025 жылғы 4 наурызда ауыл шаруашылығы бойынша жұмыс тобының бірінші отырысы өтіп, онда тараптар ауыл шаруашылығы саудасын кеңейту, технологиялық және ғылыми ынтымақтастықты дамыту мәселелерін талқылады. Отырыс ҚР Ауыл шаруашылығы вице-министрі Ермек Кенжеханұлы мен Әзірбайжан Ауыл шаруашылығы министрінің орынбасары Эльчин Зейналовтың қатысуымен бейнеконференция форматында өтті.

Кездесуде асыл тұқымды материал жеткізу, тұқым алмасу, сорт сынау, ғылыми конференцияларға қатысу және екі елдің аграрлық университеттері арасында бірлескен білім беру бағдарламаларын іске қосу мәселелері талқыланды. Тараптар жалпы диалогтан нақты жобаларды жүзеге асыруға көшуге мүдделілік танытып, аграрлық сектордағы әріптестікті тереңдету үшін бірлескен жұмысты жалғастыруға келісті.

Ауыл шаруашылығы сарапшысы Акиф Насирлидің айтуынша, мұндай ынтымақтастықтың стратегиялық маңызы зор.

– Мен Қазақстан мен Әзірбайжан арасында агроөнеркәсіптік альянс құру перспективасын көріп отырмын, онда сауда бірлескен логистикалық инфрақұрылыммен және өңдеу секторындағы бірлескен кәсіпорындармен қамтамасыз етіледі. Бұл Әзірбайжанды азық-түлікпен қамтамасыз етуді әртараптандырып қана қоймай, Қазақстанның Каспий теңізі арқылы әлемдік нарыққа сенімді шығуын қамтамасыз етеді. Қазіргі геосаяси жағдайда мұндай серіктестіктің экономикалық та, стратегиялық та маңызы бар, – дейді сарапшы.

Соған қарамастан, Насирли логистикалық шығындардың жоғары болуы түріндегі күрделі мәселе қалып отырғанын атап өтті. Өйткені Қазақстанның негізгі егін алқаптары Каспий теңізінен шалғай аймақтарда орналасқан. Ал теміржол және автомобиль жолдары арқылы Әзірбайжанға астықты жеткізу қомақты шығынды қажет етеді.

— Әзірбайжан астық импорттаушы ел болғандықтан, тиісті инфрақұрылымды — астық терминалдары мен тоңазытқыш қондырғыларды дамыту маңызды рөл атқарады. Соңғы жылдары бұл бағытта белгілі қадамдар жасалды. Осылайша, Говсаны ауылында алғашында Қазақстанмен бірлесіп салынған астық терминалы бар. Алайда қазақстандық өндірістің қысқаруына байланысты кейін Әзербайжанға жеткізілім азайып, терминал негізінен ішкі қажеттіліктерге пайдаланыла бастады, — деп атап өтті сарапшы.

2025 жылы Қазақстан мен Әзірбайжан бастапқы капиталы 300 миллион доллар болатын бірлескен инвестициялық қор құру туралы келісімге қол қойды. Бұл қор «Астана» халықаралық қаржы орталығында тіркеледі және аграрлық сектордағы да, экономиканың басқа да салаларындағы жобаларды қаржыландыруға арналған.

Осы ынтымақтастық аясында 2025-2027 жылдар аралығында агроөнеркәсіп кешенінде жалпы құны 3,4 трлн теңгені құрайтын 683 инвестициялық жобаны жүзеге асыру жоспарлануда.

Қазақстанның Ұлттық статистикалық бюросының мәліметі бойынша, 1 сәуірдегі жағдай бойынша елде әзірбайжандық капиталдың қатысуымен 1 434 компания, сондай-ақ бірлескен меншіктегі 217 компания тіркелген. Басым бағыттарға астық өңдеу, ауыл шаруашылығы техникаларын өндіру, суару жүйелері, орау және тыңайтқыштар жатады.

Өз кезегінде әзірбайжандық компаниялар майлы және мал азықтық дақылдарды өңдеу, сондай-ақ ауыл шаруашылығы өндірісін басқарудың цифрлық шешімдерін әзірлеу бойынша терең ынтымақтастыққа мүдделі.

Сала сарапшыларының пікірінше, алдағы 2-3 жылда өзара сауда көлемін, әсіресе өңделген өнім сегменттерінде одан әрі арттыру мүмкін. Жеткізу тұрақтылығына, агроөнеркәсіптік секторды цифрландыруға және бірлескен логистикалық хабтарды қалыптастыруға баса назар аударылатын болады.

Жалпы, Қазақстан мен Әзірбайжанның ауыл шаруашылығы саласындағы ынтымақтастығын дамыту екіжақты сауда шеңберінен шығып жатыр. Ол азық-түлік қауіпсіздігі, технология алмасу және аймақтағы ауыл шаруашылығын тұрақты дамытудың ұзақ мерзімді мақсаттарына бағытталған ұзақ мерзімді серіктестіктің негізін қалайды.