Орталық Азияда ғарыштық технологияны пайдаланатын құрғақшылықты бақылау жүйесі пайда болады

Орталық Азияда спутниктік технологияны пайдаланатын аймақтық құрғақшылықты бақылау жүйесі пайда болады. Жобаны ЭСКАТО қолдауымен «Өзбеккосмос» агенттігі жүзеге асыруда. Оның мақсаты Өзбекстан, Тәжікстан және Қырғызстанның ауыл шаруашылығы секторларының климаттық тәуекелдерге төзімділігін арттыру болып табылады.
«Өзбеккосмос» агенттігі Біріккен Ұлттар Ұйымының Азия және Тынық мұхиты үшін экономикалық және әлеуметтік комиссиясымен (ЭСКАТО) бірлесіп, Орталық Азия үшін құрғақшылық мониторингі жүйесін құру жобасын әзірлеуде. Ол Жерді қашықтықтан зондтау технологияларына негізделген.

Бұл бастама Қырғызстан, Тәжікстан және Өзбекстандағы ауыл шаруашылығының климаттық өзгерістерге төзімділігін арттыруға бағытталған. Оны Роскосмос қаржыландырады.
Құрғақшылық Орталық Азия елдері үшін ең өткір экологиялық қатерлердің бірі болып қала береді. Бір топ халықаралық авторлар Water журналында жариялаған зерттеуге сәйкес, жыл сайын аймақтағы ауылшаруашылық аймақтарының шамамен 43% зардап шегеді.

ЭСКАТО презентациясында 2019 жылдан бері қатты құрғақшылық Орталық Азияның 75%-дан астамына әсер еткені атап өтілді, бұл 1981 жылдан бері кез келген уақыттағыдан көп.

Құрғақшылықты бақылаудың ғарыштық жүйесі осы мәселеге жауап болуы керек. Бұл жоба аясында Орталық Азия елдері құрғақшылықты басқару жүйесін жетілдіру, спутниктік мәліметтерді пайдалану және техникалық ресурстарды пайдалану бойынша көмек алады. Әр елдің агроклиматтық ерекшеліктерін ескере отырып, құрғақшылықты жедел бақылау жүйесін және бұлтқа негізделген дақылдарды бақылау жүйесін құру жоспарлануда.

Өзбекстан мен Тәжікстанда спутниктік деректер мен геокеңістіктік құралдарға негізделген құрғақшылықты бақылау жүйелері бойынша ұлттық семинарлар өтті.

Ташкентте өткен шараға мүдделі министрліктер мен ведомстволардың, халықаралық ұйымдардың, ғылыми қауымдастықтың өкілдері, сондай-ақ Қытай, Үндістан және Ресейден келген сарапшылар қатысты. Өзбекстанның құрғақшылық мониторингіндегі ұлттық басымдықтары, соның ішінде әзірленіп жатқан топырақтың тұздылығын бақылау жүйесімен байланыстар талқыланды. Қатысушылар спутниктік деректерді пайдалану бойынша тәжірибе алмасты, ЭСКАТО-ның аймақтық құрғақшылықты басқару тетіктері және осы жүйелерді қолдану мүмкіндіктері туралы білді.

ЭСКАТО ғарыш бағдарламаларының экономика бойынша маманы Карефф Рафисура Орталық Азиядағы құрғақшылық ауқымды аумақтарды қамтитынын, сондықтан аймақтық деңгейде мониторинг құру маңызды екенін айтты.

«Алдын ала ескерту және құрғақшылықты бақылау жүйелері қауіптерге дер кезінде ден қоюға және олардың ауыл шаруашылығына әсерін барынша азайтуға мүмкіндік береді. Ұлттық және аймақтық құрылымдардың деректерге негізделген шешімдерді әзірлеу үшін күш біріктіруі маңызды», — деп атап өтті маман.
Сонымен қатар, елдердің мүмкіндіктері, ең алдымен, техникалық мүмкіндіктері бір-бірінен ерекшеленеді. Рафисура мысал ретінде Өзбекстанды келтірді, мұнда дамыған цифрлық инфрақұрылым қазірдің өзінде бар, ауыл шаруашылығы және су ресурстары министрліктерінің цифрлық платформалары бар, олар болашақ шешімдерге біріктірілуі мүмкін. Сарапшы әр ел өз ерекшеліктерін ескере отырып технологияларды енгізуі керек, ал аймақтық тәсіл бірлескен күш-жігерге мүмкіндік беретінін атап өтті.

«Мен тіпті «қолдау» туралы айтпас едім — елдің қазірдің өзінде айтарлықтай әлеуеті бар. Сондықтан мен әріптестік пен бірлескен жұмыс туралы айтып отырмын. Оның үстіне болашақта Өзбекстанның өзі көршілеріне мұндай бастамаларды жүзеге асыруда көмектесе алады», — деді Рафисура.

Жаңа жүйе қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді перспективада өзекті болады. Карефф Рафисура жақын арада ғарыштық мониторинг деректері суды бөлуге, суару жүйелерін дайындауға және егінді жоспарлауға көмектесетінін атап өтті. Болашақта жоба «қуаңшылықтың ыстық нүктелерін» анықтауға және саясаткерлерге ұсыныстар әзірлеуге көмектеседі.

«Өзбеккосмос» Ғылым, инновациялар және технологиялар трансферті департаментінің бас маманы Бехруз Мирзаев жүйенің басты артықшылығы тексерілген деректер негізінде шешім қабылдау болып табылады, деді. Қазірдің өзінде агенттік спутниктердің көмегімен ауылшаруашылық дақылдарын жіктеп, олардың күйін, тыңайтқыштары мен су шығынын бақылайды. Енді бұл тәжірибе құрғақшылық аймағына дейін кеңейеді. ЭСКАТО, Роскосмос және Үндістан мен Қытай агенттіктерімен бірлесіп Орталық Азия аймағы үшін мамандандырылған платформа құру жоспарлануда.

Спутниктік мониторинг жүйесі құрғақшылық туралы нақтырақ және дер кезінде ақпарат береді.

«Негізгі айырмашылық — бір мезгілде үлкен аумақтарды бақылауға болады. Бұл адам факторы мен шығындарды азайтады, ал деректер жасанды интеллект арқылы өңделеді», — деп түсіндірді Мирзаев.

Жүйе стратегиялық шешімдер қабылдау үшін мемлекеттік органдарға да, оның негізгі бенефициарлары ретінде фермерлерге де қолжетімді болады. Мәселен, болжам биылғы маусымда топырақта ылғал жеткіліксіз екенін көрсетсе, егіс жоспарларын алдын ала түзетіп, ысырапты болдырмайды.

Жобаның негізгі мақсаттарының бірі ғарыштық деректер мен географиялық ақпараттық жүйелерді пайдалануды кеңейту мақсатында кадрларды даярлау және олардың біліктілігін арттыру болмақ.
«Өзбеккосмос» маманының айтуынша, жүйені енгізу су ресурстарын басқаруға тікелей әсер етеді. Олардың пайдаланылуы қазірдің өзінде Ферғана, Қашқадария және Самарқанд облыстарындағы нақты кен орындары деңгейінде қадағалануда. Ол үшін фермерлердің суды қаншалықты тиімді пайдаланатынын бақылауға мүмкіндік беретін транспирация әдісі қолданылады.

«Біз егістік деңгейде су ресурстарының пайдаланылуын бақылап, мәліметтерді тиісті министрліктерге жібереміз. Бұл қай шаруалардың суды тиімді пайдаланып, жақсы нәтижелерге қол жеткізіп жатқанын көруге көмектеседі және олардың тәжірибесін басқалармен бөлісуге болады», — деді ол.

Алайда, Рафисураның айтуынша, мониторинг жүйесінің өзі барлық мәселені шеше алмайды.

«Тек ақпарат жеткіліксіз. Оны өндірушілер (Өзбеккосмос) мен пайдаланушылар: Ауыл шаруашылығы министрлігі, су шаруашылығы мекемелері және басқа құрылымдар арасында жүйелі үйлестіру қажет. Бұл ұзақ процесс, алдағы жылдарға созылады. Бірақ жоба қазірдің өзінде іргетасын қалауда», — деп атап өтті сарапшы.

Семинардың екінші күні сарапшылар деректерді далалық валидациялау үшін Джизах облысының Арнасай ауданына барды. Олар егіс алқаптарын аралап, жергілікті диқандармен әңгімелесіп, егіннің жай-күйін, құрғақшылық пен тұздылықтың егін жинауға әсерін тексерді.
«Өзбеккосмоста» атап өтілгендей, семинар қорытындысы бойынша алдағы жұмыстарға бағдар болатын жол картасы дайындалуда. Ол негізгі көрсеткіштер мен құрғақшылық индекстерін ұлттық агенттіктермен келісу, пилоттық аймақтарды таңдау, тәжірибелік сабақтарды ұйымдастыру, сондай-ақ мониторинг жүйелерін дамытуға және ұлттық деңгейде де, өңірлік деңгейде де тәжірибе алмасуға бағытталған іс-шараларды қамтиды.

Жүйені дамытуға басқа да ведомстволар тартылады: ауыл және су шаруашылығы министрліктері, гидрометеорологиялық қызмет, болашақта платформаның негізгі пайдаланушылары болатын Төтенше жағдайлар министрлігі.

Жүйе тек бақылау құралы емес, ауыл шаруашылығы және су шаруашылығы салаларында басқару шешімдерін қабылдау үшін негіз болады деп күтілуде. Бұл ауыл шаруашылығы дақылдарының шығымдылығы туралы болжамдардың дәлдігін арттыруға, құрғақшылық қаупі туралы ертерек ескертуге және сайып келгенде, ауыл шаруашылығының климаттың өзгеруіне осалдығын азайтуға көмектеседі.

Пилоттық жоба екі жылға есептелген.