Ташкентте Орталық Азияның болашағына арналған жол картасы таныстырылды

Өзбекстан Президенті жанындағы Стратегиялық реформалар жөніндегі агенттік (АСР) Орталық Азияның 2050 жылға дейінгі болашағының жол картасын таныстырды. Тұсаукесер Қазақстан, Тәжікстан, Түркіменстан елшілері мен Өзбекстандағы Қырғызстан елшілігі өкілдерінің қатысуымен өтті. Дипломаттар құжаттағы ұсыныстарды өз елдерінің үкіметтеріне жеткізіп, күзде Орталық Азия мемлекеттері басшыларының консультативтік кездесуінде идеялар талқыланады деп күтілуде.

Мамыр айында Ташкентте өткен «Орталық Азияның болашағы» атты форсайт семинарында болашақ сценарийлерді әзірлеу басталды. Іс-шараны Стратегиялық реформалар агенттігі Стратегиялық және өңіраралық зерттеулер институты және Орталық Азия халықаралық институтымен бірлесіп ұйымдастырды.

«Қазіргі уақытта Орталық Азияда өңірлік ынтымақтастықтың тұрақты және оң динамикасы дамып келеді. Біз елдеріміз арасындағы өзара түсіністіктің, саяси ерік-жігер мен практикалық өзара іс-қимылдың өсіп келе жатқан деңгейін көріп отырмыз», — деді АСР директоры Баходир Рахматов.
Екі күн бойы аймақтың бес елінен келген мемлекеттік органдардың, сараптамалық орталықтардың өкілдері және тәуелсіз сарапшылар болашақтың негізгі міндеттері — су ресурстарын басқару, энергетика, көлік және сауда, климат пен әлеуметтік даму мәселелерін талқылады. Қатысушылар сценарийлер әзірлеп, оларды күтпеген тәуекелдерге төзімділікке сынады және мемлекет басшыларына нақты ұсыныстар жасады.

Жұмыс үш компонентті талдауды қамтитын «Болашақ үшбұрыш» әдістемесіне негізделді:

ағымдағы қиындықтар мен тенденциялар («қазіргі кезеңнің әсері»);
дамудың қалаған бағыты («болашақ тартуы»);
тарихи мұра, институционалдық және мәдени шектеулер («өткеннің жүгі»).
Стратегиялық реформалар агенттігінің Нәтижелерге қол жеткізуді басқару тобының үйлестірушісі Азиза Умарова семинарға қатысушылар өңірді дамытудың батыл сценарийлерін алға тартып, «болашақ метафораларын» әзірлегенін атап өтті. Соңғысы сарапшыларға өңірдің дамуы туралы ұжымдық идеяларды, алаңдаушылықтар мен тілектерді тұжырымдауға мүмкіндік берді және әзірленген даму сценарийлеріне негіз болды.

Сарапшылар салааралық талдау жүргізіп, өңірді дамытудың ең шынайы үлгісін анықтап қана қоймай, негізгі кезеңдерді, қажетті шараларды және серіктестіктің ықтимал форматтарын анықтады.

Форсайт семинарының негізгі нәтижесі Өзбекстан Президенті бекіткен өзара іс-қимылдың 18 бағытын қамтитын 2025-2027 жылдарға арналған жол картасының жобасы болды. Олар төрт блокқа топтастырылған: көліктік байланыс, су ресурстары және климат, энергетика және әлеуметтік даму.

Азиза Умарованың айтуынша, барлық идеялар мақұлдау сатысына жеткен жоқ. «Кейбір бастамалар тым өршіл болып шықты және одан әрі талқылау үшін кейінге қалдырылды. Бірақ жол картасына негізделген негізгі салалар өзгеріссіз қалды: энергетика, көлік, су және климат, сондай-ақ әлеуметтік даму», — деді ол. Құжат аймақтық ынтымақтастықтың архитектурасын өзгертуге қабілетті институционалдық даму бойынша ұсыныстарды қамтиды: бірыңғай көліктік база мен шекаралық логистикалық хабтарды құру, бірыңғай білім беру және медициналық стандарттарды әзірлеу, ұлттық жеке куәліктерді өзара тану, экожүйені сақтау бойынша бірлескен шаралар және интеграция үшін цифрлық платформаларды дамыту.

Ұзақ мерзімді перспективада басымдықтар аймақтық интеграция мен дамудың негізгі бағыттарын қамтитын 2030, 2040 және 2050 жылдарға дейін кезең-кезеңімен бөлінеді.

Көлік және сауда
Жол картасының негізгі бағыттарының бірі аймақтағы көлік байланысын дамыту және сауданы кеңейту болды. 2050 жылға қарай Орталық Азия Шығыс пен Батыс, Солтүстік пен Оңтүстік арасындағы ірі көліктік және транзиттік хабқа, сондай-ақ еркін сауда орталығына айналатын Бірыңғай көлік дәлізін құра алады.

Сарапшылар талқылаған ойлардың қатарында 2050 жылға дейінгі өңірлік ұзақ мерзімді инфрақұрылымдық жобалардың жиынтық жоспарын бірлесіп әзірлеу, шекаралық логистикалық хабтарды құру, сондай-ақ осындай бастамаларды қолдау үшін негізгі көлік инфрақұрылымын дамытудың арнайы қорын қалыптастыру мүмкіндігін зерделеу болды.

Қазақстанның Өзбекстандағы елшісі Бейбіт Атамқұлов тауар айналымы инфрақұрылымды дамытудан алда екенін атап өтті. «Біздің аймақ логистикаға өте тәуелді, сондықтан көліктік жүйе басты фактор болып табылады.Бүгінгі таңда шекаралық аймақтарда сауда тораптары, еркін аймақтар мен жасыл дәліздер құрылуда. 10 жыл бұрын бұл мүмкін емес болып көрінгенімен, бүгін бұл шындық. Бірақ сонымен бірге өткізу бекеттерінде проблемалар сақталуда: кептеліс, кідіріс, тар жол. Сондықтан қайта құру мен кеңейту туралы айтқанда, біз стратегиялық тұрғыдан ойлануымыз керек — кем дегенде 30 жыл көкжиегі бар».

Энергия
Жол картасының энергетикалық бөлімінде Орталық Азия елдеріне маусымдық жеткізілімдерді теңестіру үшін жерасты газ қоймаларының желісін құру мәселесін қарастыру ұсынылады.

Сонымен қатар, сарапшылар 2040 жылға дейін біртұтас энергия нарығы мен тарифтік саясатты дамыту, стандарттарды үйлестіру және өңірлік операторды үйлестіру орталығын құру мәселелерін талқылауды ұсынады. Басқа басымдықтарға энергия үнемдейтін және төмен көміртекті технологияларды енгізу, энергия жүйесін басқаруды цифрландыру, ұлттық желілерді біріктіру кіреді.

Бастамалардың көпшілігін әзірлеу мерзімі 2025-2027 жылдарға белгіленген. Өзбекстан тарапынан үйлестіруді Энергетика министрлігі мен тиісті ведомстволарға тапсыру ұсынылды.

Азиза Умарова энергетикалық блок әлі де талқылауды және қайта қарауды қажет ететінін атап өтті:«Біз нені және қалай толықтыруға болатынын, қандай шешімдерді іс жүзінде жүзеге асыруға болатынын бірге ойластыруымыз керек. Мүмкін, ғылыми орталықтарды белсендірек тарта отырып, миға шабуыл сессияларын ұйымдастырған жөн шығар. Әрине, бүгінгі кейбір ұсыныстар шындыққа жанаспайтын сияқты көрінуі мүмкін, бірақ бұл біз оларға 20 жылдан кейін келе алмаймыз дегенді білдірмейді».

Өз кезегінде Тәжікстанның Өзбекстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Абдуджаббор Рахмонзода бірлескен энергетикалық жобалардың маңыздылығына назар аударды. «2025 жылы Қырғызстан мен Тәжікстанның энергетикалық жүйелерін байланыстыратын CASA-1000 электр беру желісінің құрылысы аяқталды. Бұл жоба біздің елдерге жазда артық электр энергиясын Ауғанстан мен Пәкістанға экспорттауға мүмкіндік береді». Мұндай мысалдар, деп атап өтті дипломат, аймақ елдері энергетикалық қауіпсіздікті нығайта отырып, экономикалық өсуді ынталандыра отырып, сыртқы нарықтарға бірлескен бастамалармен шығуға қабілетті екенін көрсетеді.

Су ресурстары және климат
Талқылауда трансшекаралық суларды бірлесіп басқару және климатқа төзімділік мәселелері, соның ішінде Ауғанстанды құқықтық процестерге, мысалы, Аралды құтқару халықаралық қоры арқылы тарту мәселелері талқыланды.

2050 жылға қарай жасылдандыру және шөлейттенумен күресудің ортақ бағдарламасын әзірлеу, болжамдармен алмасу, деректерді цифрландыру және ортақ шараларды әзірлеу үшін Орталық Азия климаттық хабын құру ұсынылады.

2026 жылға қарай өңірлік ауыл және су шаруашылығы саясатын үйлестіру, жоғары технологиялық мониторинг жүйелерін енгізу және осы саладағы заңнаманы үйлестіру ұсынылады. Өзбекстан тарапынан үйлестіруді тиісті министрліктер – экология, су және ауыл шаруашылығы, сондай-ақ әділет органдары қамтамасыз етеді.

Азиза Умарова экологиялық және су ресурстары мәселелері бойынша бірлескен іс-қимыл қажеттігін атап өтті:»Бұл жерде біз бірлесіп не істей алатынымызды көру маңызды. Мысалы, климаттық хаб аясында біз ортақ болжамдармен, ерте хабарлау жүйелерімен, су қоры мен мұздықтар туралы деректерді цифрландырумен жұмыс істей аламыз. Мұның барлығын жеке елдер емес, аймақтық ауқымда жасаған дұрыс».
Қазақстан Елшісі Ауғанстанның қатысуы аймақтағы тұрақты су балансының негізгі шартына айналып отырғанын атап өтті. Барлық тараптардың, соның ішінде Кабулдың мүдделерін ескермей, су тапшылығын жеңуге тырысып, ішінара шаралар қалады. Ауғанстан белсенді түрде жаңа гидротехникалық құрылыстарды салуда және бұл ұзақ мерзімді перспективада Орталық Азия елдерінің сумен қамтамасыз етілуіне әсер етуі мүмкін. «Ауғанстанды келіссөздер мен халықаралық келісімдерге тарту өте маңызды. Бүгінде олар судың 15-20 пайызын алады, бірақ болашақта бұл көрсеткіш 30 пайызға жетуі мүмкін. Сондықтан ауған тарапы да келіссөздер үстеліне отырып, су тапшылығының нақты проблемасын түсінуі керек. «Бұл мәселені бірлесе талқылаусыз шешу мүмкін емес», — деді Атамқұлов, сондай-ақ аймақтық су мәселесі бойынша ортақ идеяны әзірлеу. Оның айтуынша, ортақ ақпарат алмасу жүйесінің жоқтығы келісілген шараларды әзірлеуді қиындатады: «Егер Тәжікстанда немесе Қырғызстанда өзгерістер орын алса, бұл Өзбекстанға сөзсіз әсер етеді. Ал Өзбекстандағы өзен алаптары өз кезегінде көршілес елдерге әсер етеді. Сондықтан бізде әртүрлі ұлттық бастамалар емес, ортақ деректер базасы мен үйлестірілген әрекеттер болуы өте маңызды».

Әлеуметтік даму
Әлеуметтік даму саласында сарапшылар аймақтық бірегейлікті нығайтып, біртұтас әлеуметтік кеңістік құруды жақындата алатын шаралардың тұтас кешенін ұсынып отыр.

Ұсынылған жобалардың бірі заманауи маркетинг арқылы ортақ мәдени мұраны насихаттау және дәстүрлі тоқыма өнерінің халықаралық аренада танылуын ілгерілету болмақ.

2026 жылға қарай қолдан жасалған икат (абр маталары) қорғау және танымал ету үшін зияткерлік меншік саласында Тәжікстан және Қырғызстанмен бірлескен одақ құру мүмкіндігін қарастыру жоспарлануда.
Басқа идеяларға ұжымдық тауар белгілерін, географиялық белгілерді тіркеу, көрмелер мен маркетингтік науқандар ұйымдастыру, қолөнершілер мен жастар үшін оқу орталықтарын құру кіреді. Бұл қадамдар мәдени мұраны сақтап қана қоймай, оны халықаралық нарыққа шығаруға, лайықты жұмыс орындарын ашуға септігін тигізеді.

Ұйымдастырушылардың айтуынша, интеграцияның драйверіне айналуға толық мүмкіндігі бар әлеуметтік сала. Аймақ ішінде жеке басын куәландыратын құжаттарды пайдалану мүмкіндігі қазірдің өзінде талқыланып жатыр. Бұл механизм Өзбекстан мен Қырғызстан арасында қазірдің өзінде жұмыс істейді.

«Әлеуметтік даму – ең оңай іс. 2040 жылға қарай білім беру мен сақтандыру стандарттарын біріздендіруге, сондай-ақ дипломдарды тану мен біртұтас еңбек нарығын құруға қол жеткізуге әбден болады. Бұл адамдардың көшіп-қонуы, жұмыс істеуі және бір-бірінен үйренуі оңай болатын ортақ кеңістік құруға болар еді», — деді Азиза Умарова.
Сондай-ақ Қазақстан Елшісі Орталық Азиядағы халық санының қарқынды өсуі аймақ үшін жаңа перспективалар ашатынын баса айтты. Оның айтуынша, тек қана сандық өсуді ескеру емес, ең алдымен білім беру арқылы адами капиталдың сапасына назар аудару маңызды.

«Бүгінгі таңда Орталық Азияда 80 миллионнан астам адам тұрады — бұл ішкі мүмкіндіктерді ғана ескерсек те, қазірдің өзінде үлкен нарық. Біздің адам капиталымыз — басты ресурс. Өңір бүкіл әлем үшін жоғары білікті кадрлардың көзіне айналуы үшін білім саласына назар аудару маңызды. Бізде орасан зор әлеует бар», — деді Бейбіт Атамқұлов.

Дипломат гендерлік теңдікті ілгерілетудің және әйелдерді қоғамның дамуына тартудың маңыздылығына жеке-жеке назар аударды: «Біз әйелдердің әлеуетін белсендірек ашуға тиіспіз.Әзиза Умарова сынды сарапшылардың сөзіне қарап, біздің қоғамда білімді әйелдер түріндегі орасан зор ресурс бар екенін түсінесіз, оны босқа жұмсауға болмайды».

Сонымен қатар, жол картасы облыстың ірі қалаларында гуманитарлық салалар, бұқаралық спорт және белсенді ұзақ өмір сүруді насихаттау арқылы жалпы өңірлік бірегейлікті нығайту шараларын ұсынады. 2025-2027 жылдары шахматтан киберспорт турнирлеріне дейін зияткерлік және цифрлық спортты дамытуға көңіл бөлінуі мүмкін.

2025-2026 жылдары тауарлардың, капиталдың және қызметтердің еркін қозғалысын қамтамасыз ету, ресми құжаттар мен әлеуметтік төлемдерді өзара тану, сондай-ақ бизнес үшін бірыңғай цифрлық инфрақұрылымды енгізу бойынша бірлескен шараларды қабылдаудың орындылығына зерттеу жүргізілетін болады.

Әзиза Умарова кейбір жобаларды жақын арада жүзеге асыруға болатынын, ал басқаларына ондаған жылдар қажет екенін баса айтты. Дегенмен, біртұтас саяси ерік-жігер болса, ең өршіл идеялардың өзі жүзеге асуы мүмкін. Ең бастысы, траектория туралы ортақ көзқарас пен түсінікті қалыптастыру.

Қазақстанның Елшісі Бейбіт Атамқұлов Орталық Азия экономикасы қазірдің өзінде айтарлықтай ауқымға ие болғанын атап өтті. Оның айтуынша, ішкі нарық пен сауда аймақ елдерінің бірлескен дамуының негізіне айналуда:

«Орталық Азия елдерінің жалпы ішкі жалпы өнімі бүгінде шамамен 500 миллиард долларды құрайды — бұл дамыған елдермен салыстыруға болатын күрделі экономика. Аймақтағы тауар айналымы артып келеді, бұл біздің бірлескен дамудың нақты әлеуетінің бар екенін көрсетеді». — деп атап өтті дипломат.

Талқылау қорытындысы бойынша қатысушылар өңірлік ынтымақтастықты ілгерілету бойынша алдағы қадамдар туралы келісті. Елшілер ұсынылған бастамаларды қолдап, олардың Орталық Азияның болашағы үшін стратегиялық маңыздылығын атап өтті. Атап айтқанда, форсайт семинары негізінде әзірленген жол картасын жүзеге асыруға ықпал етуге дайын екендіктерін жеткізді.

«Орталық Азия – 2050» кітабын дайындауға ерекше көңіл бөлінді. Онда аналитикалық материалдар, сарапшылардың пікірлері, сондай-ақ Орталық Азия азаматтарының аймақтың болашағы туралы үздік эсселері біріктіріледі. Форсайт семинары аясында эссе байқауы жарияланды. Басылым қыркүйекте — Мемлекет басшыларының Консультативтік кездесуінде шығарылады деп жоспарлануда. Жыл соңына дейін жұмыс онлайн режимінде барлығына қолжетімді болады.

Кездесуге қатысушылар Өзбекстан Сыртқы істер министрлігінің ресми арналары арқылы Орталық Азия елдерінің үкіметтері мен талдау орталықтарының басшыларына жазбаша хабарлама жіберу туралы келісімге келді. Бұл олардың ұстанымдарын үйлестіруге және алдағы бірлескен жұмыс бойынша қосымша ұсыныстар алуға мүмкіндік береді.