Қазақстан Республикасы мен Армения Республикасы арасындағы қарым-қатынастар — посткеңестік кеңістіктегі бейбіт, прагматикалық және көпжақты ынтымақтастықтың бір үлгісі. Бұл байланыстардың негізінде саяси тұрақтылық, экономикалық өзара мүдделестік және мәдени-тарихи ұқсастық жатыр. Екі ел де Еуразия құрлығының геосаяси торабында орналасып, халықаралық ұйымдар шеңберінде өзара әрекеттесіп келеді.
Қазақстан мен Армения арасындағы ресми дипломатиялық қатынастар 1992 жылғы 27 тамызда орнады. Сол жылдан бастап екі ел арасында саяси және ресми диалог құрыла бастады. 1993 жылы Армения Астанада (ол кездегі Ақмола) Елшілік ашса, Қазақстан өз Елшілігін Ереванда 2007 жылы ашты.
Қазіргі таңда екі ел арасында 20-дан астам екіжақты ресми келісімдер мен меморандумдар бар, соның ішінде:
- Достық және ынтымақтастық туралы келісім,
- Сауда-экономикалық ынтымақтастық туралы келісім,
- Мәдени алмасу жөніндегі бағдарламалар.
Саяси деңгейдегі қарым-қатынас өзара құрмет пен прагматизмге негізделген. Мемлекет басшыларының кездесулері көбіне ТМД, ҰҚШҰ, ЕАЭО және ЕҚЫҰ шеңберінде өтеді.
Қазақстан мен Армения арасында барлық деңгейде сенімді диалог сақталуда.
Екіжақты және көпжақты қатынастарды одан әрі дамытуға және нығайтуға деген ұмтылыс жоғары деңгейдегі өзара сапарлармен айқындалады:
Армения Республикасының Премьер-Министрі Н.Пашинянның 2019 жылғы 29 мамырдағы Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің мерейтойлық отырысына қатысу үшін Қазақстан Республикасына жұмыс сапары. Сапар шеңберінде ҚР Президенті Қ. Тоқаевпен екіжақты кездесу өтті;
Қазақстан Республикасының Президенті Қ.Тоқаевтың 2019 жылғы 31 қыркүйек — 1 қазандағы Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің отырысына қатысу үшін Армения Республикасына жұмыс сапары. Сапар шеңберінде АР Премьер-Министрі Н.Пашинянмен екіжақты кездесу өтті;
АР Президенті А.Саркисянның 2021 жылғы 3-5 маусымда Қазақстанға жұмыс сапары. Оның барысында ҚР Президенті Қ.Тоқаевпен екіжақты кездесу өтті;
АР Премьер-Министрі Н.Пашинянның ЕҮАК отырысына қатысу үшін 2022 жылғы 24-25 ақпанда Қазақстан Республикасына жұмыс сапары. Оның барысында ҚР Президенті Қ.Тоқаевпен екіжақты келіссөздер өтті;
АР Премьер-Министрі Н.Пашинянның ТМД МБК отырысына қатысу үшін 2022 жылғы 14 қазанда Астанаға жұмыс сапары;
ҚР Президенті Қ.Тоқаевтың ҰҚШҰ ҰҚК сессиясына қатысу үшін 2023 жылғы 23 қарашада Ереванға жұмыс сапары.
Тұрақты негізде ЕАЭО, ТМД сондай-ақ түрлі және көпжақты форумдар мен іс-шаралар шеңберінде Қазақстан Республикасы мен Армения Республикасының Премьер-министрлері арасында жұмыс сапарлары мен екіжақты кездесулер өткізіледі.
Екі елдің парламентаралық өзара іс-қимылы дәстүрлі жоғары деңгейде және сенімді негізге, Қазақстан-Армения парламенттік достық топтары форматында да, халықаралық парламенттік ұйымдардың алаңдарында да ұстанымдар мен бастамаларды өзара қолдауға негізделеді.
Қазақстан мен Армения бірқатар халықаралық ұйымдардың белсенді мүшелері. Бұл ұйымдарда елдер ортақ ұстанымдарды алға тартып, бір-бірін қолдайды:
- Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) – экономикалық интеграция, тауар айналымы мен кедендік жүйе мәселелерінде ортақ мүдделер қалыптасқан;
- Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы (ҰҚШҰ) – қауіпсіздік пен тұрақтылық саласында ынтымақтастық;
- ТМД, БҰҰ, ЕҚЫҰ – аймақтық және жаһандық деңгейдегі саясатта өзара келісім.
Қазақстанда армян диаспорасы тарихи түрде өмір сүріп келеді. 2023 жылғы ресми мәлімет бойынша елімізде 25 мыңнан астам этникалық армян тұрады. Олар қоғамдық өмірге белсенді қатысады, мәдени орталықтар мен армян шіркеуі жұмыс істейді.
Дипломатиялық байланыстардың салыстырмалы түрде тыныш және тұрақты сипаты екі елдің бейтараптықты сақтауға, аймақтық тұрақтылықты нығайтуға деген ұмтылысын білдіреді. Қазақстан Арменияны Оңтүстік Кавказдағы маңызды серіктес ретінде қарастырады, ал Армения үшін Қазақстан – Орталық Азиядағы ірі саяси және экономикалық ойыншы.
Қазақстан мен Арменияда 26 құжатты қамтитын жеткілікті ауқымды құқықтық база бар. Екіжақты қарым-қатынастар екі ел арасындағы екіжақты қарым-қатынастардың басымдықтары мен сипатын айқындайтын қолданыстағы екіжақты шарттық базадағы маңызды құжаттардың бірі болып табылатын елдер арасындағы достық пен ынтымақтастық туралы шартқа сәйкес дамып келеді. Бұл Шарт осыдан 25 жыл бұрын – 1999 жылы 2 қыркүйекте Астанада жасалған.
Қазақстан мен Армения арасында достық қарым-қатынастар дамыды, бұған жоғары деңгейдегі тұрақты кездесулер дәлел. Сонымен, 2019 жылғы 30 қыркүйекте Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңес отырысына қатысу үшін Арменияға жұмыс сапарымен барды. Сапар аясында ҚР Премьер-Министрі Никол Пашинянмен екіжақты кездесу өтті.
2021 жылдың маусым айының басында Армения президенті Армен Саркиссян (ел президенті 2018 жылғы 9 сәуірден 2022 жылғы 1 ақпанға дейін – ред. ескертпесі) Қазақстанға жұмыс сапарымен келіп, оның барысында Қасым-Жомарт Тоқаевпен кездесті.
2022 жылғы қарашада Қазақстан Президенті ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің сессиясына қатысу үшін Армения Республикасына барды, ал 2024 жылғы сәуірдің ортасында Қасым-Жомарт Тоқаев осы елге ресми сапармен барды, оның барысында Армения Президенті Вахагн Хачатурянмен, Армения Республикасының Премьер-министрі Никол Пашинянмен және А.А.А. Симонян. Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, Мемлекет басшысының Арменияға сәуірдегі сапарының қорытындысы бойынша қол жеткізілген уағдаластықтарға сәйкес, тараптар Армения Президентінің 2024 жылғы қазанда Қазақстанға ресми сапары туралы келісті.
Мемлекет басшысының сапары аясында Ереванда Қазақстан-Армян бизнес-форумы өтті, оған екі елдің іскер топтарының 150-ден астам өкілі, мемлекеттік органдардың, ұлттық компаниялардың, салалық және өңірлік бизнес қауымдастықтарының басшылары қатысты.
Арменияның Экономика министрі Геворг Папоян форумның ынтымақтастықтың жаңа бағыттарын дамытуға, өзара тиімді іскерлік байланыстарды орнатуға жақсы мүмкіндік беретінін, сондай-ақ екі елдің сауда-экономикалық ынтымақтастықты тереңдетуге мүдделілігін растайтынын атап өтті. Ол екі елдің өзара тауар айналымы 2023 жылдың соңына қарай өткен жылмен салыстырғанда 2,4 есеге өскенін атап өтті. Қазақстан Республикасының Сауда және интеграция министрі Арман Шаққалиев форумды тарихи деп атап, жаңа мүмкіндіктер – бір-бірінің экономикасын толықтыру ғана емес, үшінші елдерге экспорттық бағыттарды дамыту туралы да атап өтті.
Қазақстан-Армян форумы барысында екі елдің іскер топтары мен мемлекеттік органдары өкілдері арасында Қазақстан мен Армения арасындағы екіжақты экономикалық қарым-қатынастардың мазмұны бойынша келіссөздер жүргізілді. Форум барысында көптеген келісімдерге қол қойылды, мысалы: Қазақстанның Сыртқы сауда палатасы мен Арменияның Сауда-өнеркәсіп палатасы, мемлекеттік органдар мен бизнес өкілдері арасында туризм, инвестиция, сауда саласындағы меморандумдар. Сонымен қатар, Қазақстан мен Арменияның мұнай-газ және мұнай-химия компаниялары арасында өндіру және өндірісті оқшаулау бойынша бірқатар келісімдерге қол қойылды.
Сондай-ақ 2024 жылдың мамыр айында Ереванда «Армения – Қазақстан: жаңа тәсілдер, жаңа ынтымақтастық» атты қазақ-армян дөңгелек үстелі өтті. Шараға екі елдің сарапшылар қауымдастығының өкілдері қатысты.
Білім беру саласында екі ел арасында бірқатар бастамалар іске асырылып отыр:
Ереван мемлекеттік университеті мен әл-Фараби атындағы ҚазҰУ арасында академиялық байланыс орнатылған;
Қазақстандық студенттер Арменияда медицина және IT саласында білім алуда;
Қазақстанда армян тілі мен мәдениеті бойынша факультативтік курстар өткізіледі;
2021 жылы Қазақстан студенттерінің тобы Арменияда өткен халықаралық студенттік симпозиумға қатысты.
Армения премьер-министрі Н.Пашинян 2023 жылы: «Білім – біздің елдер арасындағы көпір. Біз қазақ жастарын Арменияда қарсы алуға және академиялық алмасуды тереңдетуге әрдайым дайынбыз»,- деді.
Екі елдің шығармашылық ұжымдары мен өнер қайраткерлері мәдени іс-шараларға белсенді қатысып келеді:
- 2019 жылы Алматыда «Армения мәдениет күндері» өтті;
- 2022 жылы Ереванда қазақ әдебиетіне арналған көрме мен поэзия кеші ұйымдастырылды;
- Қазақ және армян жазушыларының туындылары екі елде аударылып, басылып шықты;
- Театрлар, филармониялар мен кинематография саласында бірлескен жобалар қолға алынуда.
Мұндай шаралар халықтар арасындағы рухани байланысты тереңдетуге үлкен үлес қосады.
Қазақстан мен Армения – әртүрлі дінді ұстанатын, бірақ діни толеранттылық пен бейбіт қатар өмір сүруді қолдайтын елдер. Қазақстанда православие, ислам, католицизм мен христиандық бағыттағы діни бірлестіктер тең құқықта жұмыс істейді.
Армян апостол шіркеуі Алматы мен Қарағанды қалаларында жұмыс істейді;
Армян діни қайраткерлері Әлемдік және дәстүрлі дін көшбасшыларының съезіне тұрақты қатысады;
2021 жылғы съезде армян шіркеуінің өкілі дінаралық келісім мен бейбітшілікке Қазақстанның қосқан үлесін жоғары бағалады.
Қазақстан мен Армения арасында медиа және ақпарат алмасу саласында да байланыс бар. Қос елдің ұлттық арналарында бір-бірінің жаңалықтары мен мәдени жобалары жарық көреді.
Kazinform және Armenpress агенттіктері арасында ынтымақтастық орнаған;
Түркі және славян халықтарына арналған медиа форумдарға екі ел де қатысады.
Қазақстан мен Армения арасындағы сауда-экономикалық байланыстар соңғы жылдары біршама белсенділік танытуда. Екі ел де 2015 жылдан бері Еуразиялық экономикалық одақтың (ЕАЭО) толыққанды мүшелері ретінде өзара сауданы кедендік тосқауылсыз жүргізіп келеді.
Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша, 2023 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстан мен Армения арасындағы тауар айналымы 53,1 миллион долларды (экспорт – 33,3 миллион доллар, импорт – 19,8 миллион доллар) құрады. 2024 жылғы қаңтар-шілдеде өзара сауда деңгейі 17,9 млн долларды құрады (экспорт – 9,4 млн доллар, импорт – 8,5 млн доллар).
Экспортқа шығарылатын негізгі тауарлар: мұнай өнімдері, бидай, металдар, химия және азық-түлік тауарлары.
Импорт: жеңіл өнеркәсіп өнімдері, алкоголь және азық-түлік, дәрілік заттар.
Қазақстан Армения экономикасына 56,5 миллион доллар инвестиция салды. Қазақстанда армян капиталымен жұмыс істейтін 30-дан астам бірлескен кәсіпорын бар. Арменияда да қазақстандық инвестиция қатысқан бірнеше шағын бизнес жобалар іске асқан (ақпараттық технологиялар, құрылыс материалдары, қызмет көрсету салалары).
Инвестициялық климат пен нарықтық мүмкіндіктер шектеулі болғанымен, цифрлық технологиялар, ауыл шаруашылығы, туризм және фармацевтика салаларында ынтымақтастықты кеңейтуге болады.
Қазақстан мен Армения арасындағы экономикалық байланыстың негізі — Еуразиялық экономикалық одақ. Бұл құрылым аясында:
Кедендік тосқауылдар жойылған;
Еркін тауар, қызмет, капитал және жұмыс күші айналымы бар;
Шағын және орта бизнес бір-бірінің нарығына еркін шыға алады.
Артықшылықтар:
Қос ел арасындағы тасымал жолдарының ашықтығы;
Бірыңғай техникалық стандарттар мен сертификаттаулар;
Одақтың ортақ нарығына бірге шығу мүмкіндігі (170 млн халық).
Қиындықтар:
Көлік-логистика инфрақұрылымының әлсіздігі;
Тауар номенклатурасының аздығы;
Нарық құрылымдарының ерекшеліктері.
Екіжақты экономикалық ынтымақтастықтың институционалдық негізі – Қазақстан–Армения Үкіметаралық экономикалық комиссиясы. Бұл комиссия жыл сайын жиналып, төмендегі мәселелерді қарайды:
- Өзара тауар айналымын арттыру;
- Логистика және көлік саласын дамыту;
- Кәсіпкерлер үшін визасыз және жеңіл режим жасау;
- Цифрлық экономиканы дамыту бойынша ынтымақтастық.
Қазақстан мен Армения арасындағы экономикалық серіктестікті кеңейту келесі бағыттарда жүргізілуі мүмкін:
Агроөнеркәсіп кешені – қазақстандық ауыл шаруашылығы өнімдерін армян нарығына шығару;
IT және цифрлық қызметтер – Арменияның стартап саласындағы тәжірибесін пайдалану;
Туризм – бірлескен туристік бағыттар мен жеңілдетілген туристік пакеттер жасау;
Білім және технология трансфері – кәсіби оқыту, стартап акселераторлар.
Қазақстан мен Армения арасындағы экономикалық ынтымақтастық баяу, бірақ тұрақты дамып келеді. Сауда көлемінің өсуі, ЕАЭО аясындағы артықшылықтар және жаңа секторларға бағытталған бастамалар — болашақтағы өзара тиімді әріптестіктің негізі.
Қазақстан үшін Армениямен ынтымақтастықтың тиімді тұстары:
Саяси аренада қолдау: Армения — БҰҰ, ЕҚЫҰ, ТМД секілді ұйымдарда Қазақстанның бастамаларын үнемі қолдап отыратын елдердің бірі. Бұл – халықаралық аренада еліміздің беделін арттыруға сеп.
ЕАЭО аясындағы ықпалдастық: Армения арқылы Қазақстан Оңтүстік Кавказ нарығына тікелей шығу мүмкіндігіне ие болады. Сонымен қатар, біртұтас кедендік кеңістік шеңберінде Қазақстан өнімдері армян нарығына еш кедергісіз енеді.
Логистика және көлік: Транскавказ бағытындағы логистикалық байланыс болашақта Иран, Грузия, Түркия бағыттарына кеңеюі мүмкін. Бұл Қазақстан үшін транзиттік әлеуетін арттыруға мүмкіндік береді.
Қазақстан мен Армения арасындағы қарым-қатынастар – бейбіт, прагматикалық әрі өзара тиімді әріптестіктің үлгісі. Бұл қатынастар тек саяси-экономикалық бағытта ғана емес, рухани, мәдени салада да терең дамып келеді. Болашақта тараптардың бір-біріне деген сенімі мен ынтымақтастығы екі ел халықтарының әл-ауқаты мен аймақтық тұрақтылыққа үлес қоса береді.
